Bugün bayram. Bugün dermanın sahibi kim, çarenin rengi ne? Takâte hangi uzvum muhtaç bugün? Bugün merhamet nerede, yardım kimden gelecek? Giryân olanın yok mudur mahallenizde yeri? Yok mudur sizin semtte âcize uzanacak bir izzet eli?

Bugün bayram. Kim tutacak eşk’imin hesabını bugün, kim? Yok mudur varlığımı ezen cenderenin şahidi? Yıkılan benim tasavvurum, kaybolan kendi şuurum; peki kime etsem şikâyet, yani kimden dilesem medet?

Bugün bayram. Bugün beynimde kıvranan bir damar var. Bitmez bir susuzluk hâli havsalamda… Uzak şehirlerden esen bir rüzgâr, silip süpürüyor tüm izleri. Kalmıyor hiçbir işaret, hiçbir ipucu, anlasana…

Bugün bayram. Bugün yaşamak, eski bir şarkı; umut, kadim bir bilmece. Anlatsam hâl-i pürmelâlimi, söylesem derûnumdaki yaraları… Kim dinler tarihimin bağladığı karaları?

Bugün bayram. Bugün nerede mazlumların hâmisi, bulunmaz mı acizi teskin edecek bir kalp kıpırtısı? Haşmetin, kudretin, ihtişamın kalmamış mıdır birazı?

Bugün yaşamak neresidir? Aşk hangi katta, bilinç ne yanda? Bugün bayram diyorlar Ulys, ekmek hangi ağızda, su ne yanda? Kalbe düşen paydan hisse getirmedim asla. Acımadı çark, düştü kaldı çetrefil bir diş; dil ne yanda? Düşman dağı dolanıyor, ağyâr eliyor taşları. Boğuluyor sesler, yitip gidiyor nazar; nerede yâr, yâren ne yanda?

Bugün bayram. Bugün hakikât midir düşene vurulan çetele? Uzun çöp bakınsın hodbinlik aynasına, peki kim verecek hakkını kısa çöpün yanan bağrına?

Zalime zalimlik yakışır, peki mazlum ne yanda? Yanınca âlemi yakan sen, peki köz ne yanda, kül ne yanda? Öbür taraf, öte yan, mâverâ yani, anlasana… Hakkım var, anlasana; kalbim mahzun, gönlüm bîzâr, anlasana…

Bugün bayram. Bugün sanki bu son oyun, sanki son safha, son seyir… Zaman daralıyor, kapanıyor perdeler, sular çekiliyor. Bugün içimde kandan bir kale, sanki yıkılıyor burçlar. Sanki alevden bir şahmerdan delip geçiyor döşümü. Kalmıyor kaçacak köşe ve gizlenecek bucak. Dinmiyor sızı, onmuyor yaralar anlasana…

İtalya’da devir 14. yüzyıl; iyi şair, yazar, düşünür ve hatiplerin oluşturduğu güçlü bir edebiyat geleneği hüküm sürmekte. Fakat eserler tamamen Latince yazılıyor, zira edebiyatın, felsefenin dili Latince. Latince, bir anlamda yüksek zümrenin dili ve hakkıyla öğrenmek uzun ve zorlu bir eğitim süreci gerektirmekte. Halk ise İtalyanca konuşuyor, Latinceyi ise çoğunlukla bilmiyor. İtalyanca, yazılan bir dil değil, sadece konuşulan ve hatta aşağı tabakanın, köylülerin, eğitimsiz yığınların konuştuğu bir dil. Bu dille felsefe üretilmiyor, tiyatro yazılmıyor, belki sadece şifahi edebiyatın kapsamına giren şiirler söylüyor halk ozanları.

İşte bu geleneğin içerisinde Boccaccio, yapılmayanı yapar ve halkın dilini yani İtalyancayı kullanarak bir kitap yazar. Böylelikle İtalyancada düz yazının temelini atmış olur. Yazdığı eser aynı zamanda İtalyan edebiyatının baş yapıtlarından biri olarak ulaşır günümüze.

1348′de Avrupa’da büyük bir veba salgını (Kara Ölüm) başlar. Bu salgın boyunca gördükleri ve yaşadıkları, yazacağı kitapta Boccaccio için ilham kaynağı olur. Yazımı üç yıl süren eserde salgın günlerinin Floransa‘sını ele alır (ki Floransa Rönesans‘ın doğduğu kenttir aynı zamanda).

Decameron, veba salgınından kaçmak için bir araya gelen yedi kadınla üç erkeğin kendi aralarında sırayla anlattıkları yüz öyküden oluşur. Anlatma işi on gün sürer ve her gün on öykü anlatılır.

Aslında bu öykülerin birçoğu Orta Çağ‘ın bilinen öyküleridir. Decameron’a ayrıcalık kazandıran ise Boccaccio‘nun üslubundadır. O, basmakalıp edebî değerleri hiçe sayarak büyük bir edebî devrim örneği sergilemiş ve düz yazıya saygınlık kazandırmıştır. Eserinde bireyi ön plana çıkarmış ve yazısının merkezine ne Tanrı’yı ne bilimi, sadece bireyi yerleştirmiştir. Bireyin aklı, zihni, duygularıdır söz konusu olan. Bu nedenle eser biçim anlamında Orta Çağ‘da meydana getirilen eserlerden pek farklı değilse de içeriği itibariyle hümanizmin habercisidir âdeta…

Devrin gelişmekte olan burjuva kesimi, ticaret için sık sık uzun seyahatler gerçekleştirmekte ve geride, kocalarını hasretle bekleyen kadınlar kalmaktadır. Boccaccio eserinin ön sözünde, kocalarını bekleyerek ömür tüketen kadınların acılarını hafifletmek gibi bir amaç taşıdığını ve eseri bu amaç doğrultusunda yazdığını belirtir.

Pampinea, Fiammetta, Filomena, Emilia, Lauretta, Neifile ve Elissa adlı yedi kadın ile  Panfilo, Filostrato ve Dioneo adlı üç erkek, veba salgınından kaçmak üzere bir araya gelip gözlerden uzak bir şatoya yerleşirler. Amaçları hem vebadan kaçmak hem de gülüp eğlenmek, zevküsefa sürmektir. Her gün, öğleden sonra her biri bir öykü anlatır. Günün konusunu o günün yöneticisi belirler. Birinci ve dokuzuncu gün ise konu serbesttir.

Decameron, İtalyan edebiyatında devrim yapmakla kalmaz, Avrupa edebiyatını da etkiler. İngilizcenin yazılı ilk eserlerinden olan, Geoffrey Chaucer‘ın yazdığı Canterbury Hikâyeleri, yazarın İtalya’ya yaptığı seyahat esnasında okuduğu Decameron’un etkisinde kalınarak yazılmıştır ve hikâyelerin yapısı büyük oranda Boccaccio‘nun yapıtıyla benzeşmektedir. Chaucer‘ın yapıtında da bir grup insanın sırayla anlattığı hikâyeler söz konusudur.

Decameron bugüne kadar dilimize birkaç kez çevrilmiş, fakat bu çevirilerin çoğu eksik ve hatalarla dolu (Ord. Prof. Dr. Sadi Irmak, Dr. Feridun Timur çevirileri). Çevirmenlerin çoğu öyküleri işlerine geldiği gibi çevirmiş, müstehcen buldukları yerleri kesmiş ve hatta orijinal metinde olmayan parçalar bile eklemişler metne. Çoğu çeviri de tam değil; eser yazarın kişisel tercihine bağlı bir elemeden geçirilerek belli sayıda öykü çevrilmiş. Üstelik bazı çeviriler eserin özgün dilinden değil üçüncü bir dilden aktarılmış(çevirinin çevirisi).

Decameron’un, özgün dili olan İtalyancadan sansürsüz, tam ve aslına sadık olarak yapılan ilk çevirisi Rekin Teksoy imzasını taşımakta ve Oğlak Yayınları tarafından basılmış. Rekin Teksoy, İtalyancadaki bir başka şâheser olan Dante’nin İlâhi Komedya‘sını da dilimize büyük bir ustalıkla kazandırmıştır, sağ olsun…

Son olarak, Decameron’u okuyup beğenenlere ya da okuyacak olanlara ünlü İtalyan yönetmen Pier Paolo Pasolini‘nin 1971 tarihli  Il Decameron filmini şiddetle tavsiye ederim ki en az Boccaccio’nun eseri kadar eşsiz ve harikadır (Türkiye’de Dekameron’un Aşk Öyküleri adıyla gösterildi.). Sinema filmi, takdir edersiniz ki 100 öyküyü anlatmaya müsait olmadığı için Pasolini sadece dokuz öyküyü konu etmiştir filmine.

Açıklama: İlk üç resim Vikipedi’nin İngilizce versiyonundaki The Decameron sayfasından, son resim Oğlak Yayınlarının ilgili sayfasından alındı.

İtalyan edebiyatı ile ilgili bu yazı ilginizi çektiyse şu yazıya da göz atabilirsiniz.

Söz gelimi, sen belki yalnızlığı sevmezsin ve sırf bu yüzden iyi hissetmezsin kendini geceleri. Uyuyayım da bir an önce sabah olsun dersin. Bense hava kararsa da kendimi geceye kilitlesem, uzaklaşsam hır güründen zavallı budalalıkların derim, belki…

Ne demiş şair: Kalabalıklar için indirilmemiştir gece.

Zira, kalabalığın gürültüsü vardır, sesler hakikati işaret etmekten çok, güçlü gırtlağı olanı görünür kılar. Hakikat ise yalnızlığı sever, tıpkı adalet gibi. Hakikat görünür ya da duyulur bir şey değildir zaten. Onu ancak içinde hissedersin, ancak öyle duyumsatır kendini hem hakikat hem adalalet.

Bu yüzden, ben hakikati geceye daha çok yakıştırırım. Senin ise “yakışmak” sözcüğünü duyunca ayna gelir aklına sadece… Bu belki, hakikatin görünür bir şey olduğu zannına kapılmaktan belki de öz’ü ıskalayıp şekle tapmaktan kaynaklanıyor, ne dersin?

Bir yerlerde okumuştum, kimin söylediğini bilmiyorum; mirî mal’dır belki de kim bilir: Kazananlar hukuka inanır, kaybedenler ise adalete…

- Bunun ay olduğuna emin misin Ulys?

- Neden soruyorsun Saşa? Yoksa şüphen mi var?

- Bilmem, daha önce hiç ay görmedim ki ben. Bunun ay olduğundan nasıl emin olabilirim?

- Ben daha önce bir kere görmüş, fakat neye benzediğini unutmuştum. Ama merak etme, insan tekrar görünce hatırlıyor.

- Söylesene Ulys, insan unuttuğu şeyi tekrar görünce nasıl hatırlar? Mesela sen ay’ı görünce onun bir zamanlar gördüğün, fakat sonradan unuttuğun ay olduğunu nasıl anlıyorsun?

- Bunu hiç düşünmedim doğrusunu istersen. Ama biliyorum işte Saşa. Bu ay, o ay… Yani neden farklı bir şey olsun ki. Hem ayın değişebilen bir şey olduğunu kim söylüyor?

- Değişmeyeceğini sen nereden biliyorsun?

- Bilmiyorum, ama varlıkların şekli, rengi, durumu değişse bile içlerinde değişmeyen bir öz bulunduğunu duymuştum.

- Peki söz konusu varlığı kendisi kılan sadece öz müdür? Yani özü çevreleyen ve değişmesi her zaman muhtemel olan tâli parçalar önemsiz midir?

- Kafamı karıştırıyorsun Saşa. Ben bunları düşünmek istemiyorum ki… Ben sadece aya bakmak, onu seyretmek istiyorum, çünkü çok güzel görünüyor.

- İyi ama Ulys, yine de içinde bir şüphe varken ve kafan da karışmışken baktığın şeyden nasıl zevk alabilirsin ki?

- Yani sen güzelliğin keyfine varmak için kafanın gereksiz olduğunu mu söylüyorsun? Şüphe duymak seyir zevkine mâni midir?

- Belki evet, belki hayır. Ama bir şeyin tadına varabilmek için kalbinde ve zihninde sükût bulunması gerekir gibi geliyor bana.

- Saşa, benim adımın Ulys olduğunu nereden biliyorsun?

- Bilmiyorum… Sadece hoşuma gidiyor sana öyle hitap etmek…

- Peki, sen gerçekten Saşa mısın?

- …

Açıklama: Fotoğraf, Vikipedi‘den alındı.

Kabul etmek gerekir ki açlık bilmeyen insan açlığı anlayamaz. Acır belki ama bu acımanın acınan ile hemhâl olduğunu iddia etmek saflık olur. Kara Kıta’nın yüz yıldır süren sefaletini anlamak için, özellikle de bugün, acımaktan fazlasına ihtiyac var.

Modern insanın doymak bilmeyen iştihâsı, “eşya”yı biriktirme iptilâsı, ihtiyacından fazlasını elinde bulundurma zavallılığı Kara Afrika’nın bugün yaşadığı açlık karşısında bütünüyle komik bir tablo teşkil ediyor.

Çok şükür ki insan türü “modern”den ibaret değil. Vicdan sahibi ahlaklı kimseler de yaşıyor bu gezegende ve yaşamak en çok da onların hakkı. Çünkü onlar içlerindeki acıma duygusunu eyleme dönüştürüyor ve bir taş atıyorlar. Attıkları o taş, onların nişanı oluyor ve eşref-i mahlûkât sıfatı en çok onlara yakışıyor.

Afrika’ya yardım etmek çok zor olmasa gerek.

• Afrika’ya yardım için: İHH (İnsan Hak ve Hürriyetleri İnsanî Yardım Vakfı)

  Kızılay

  Diyanet

  Başbakanlık

Açıklama: Görselleri Vikipedi’den aldım (şuradan ve şuradan).

“Taşımak” eyleminin, subje ile nispî bir uzaklığı söz konusu. Zira, taşıdığınız şey elinizde, omzunuzda, yahut sırtınızdadır. Oysaki aynı uzaklık giydiğiniz kıyafet için geçerli olamaz. Kıyafet, giydiğiniz andan itibaren nesne olmaktan çıkar ve -deyim yerindeyse – sizin bir parçanız olur. Bedeninizde örttüğü kısımların yerini alır. Bu durumda kıyafet söz konusu olduğunda “taşımak” eylemi çok sakil duruyor.

Şimdi sözün burasında, insanın dille olan tuhaf ilişkisi, dili kolektif bir biçimde eğip bükme eğilimi, kelimelerin anlam alanını genişletme alışkanlığı üzerine düşünmek yerine işin kolayına kaçmak istiyorum:

İyi de neden “taşımak” fiili? İnsan giydiği bir kıyafeti neden taşısın ki? Bu, insana beygir muamelesi yapmak değilse nedir? Ama sonra, “moda”nın üstlendiği misyonu düşününce seviyorum bir yandan da bu tabiri. Çünkü evet, moda için sen bir beygirsin…

Açıklama: Resmi, Vikipedi‘den aldım. Vikipedi resmin altında şu açıklamaya yer vermiş: James Gillray, “Following the Fashion” (Modaya Uymak) (1794) adlı eserinde zamanın modası olan yüksek belli elbiselerle ince hatlarını ortaya çıkaran bir insan tasvirini, görünümü pek de ince olmayan bir taklitçiyle çelişmiş hâlde karikatürize etmiştir. (Bu metnin profesyonel çevirisini yapan dostum Aclan’a teşekkür ederim.)

İkinci Dünya Savaşı’nda Alman ordusunda paralı asker olarak görev almış, Tank Taburu’yla özellikle Rus cephesinde çok çetin muharebelere katılmış, arkadaşlarının tamamına yakınını cephede kaybetmiş ve tüm bunları savaştan sonra savaş karşıtı bir söylemle romanlaştırmış.

İlk ve en önemli romanı “Lanetliler Taburu”dur. “Cephe Arkadaşları”, “Paris’i Yakın”, “SS Generali”, “Monte Cassino Cehennemi”, “Onlar Ölürken” diğer romanları arasında sayılabilir. Oldukça akıcı bir üslubu vardır. Romanlarında savaşın çarpıklığını ve vahşetini bütün çıplaklığıyla aktarır. Okurken hüzünlenirsiniz, heyecanlanırsınız, eğlenirsiniz, gülersiniz, bazen de kızıp öfkelenirsiniz. İnsana ait tüm duygular vardır romanlarında. Olaylara yer yer mizahî bir hava da katar. Karakterler keskindir, gerçekçidir; hepsi sanki ayrı dünyaların insanlarıdır, fakat birbirlerine ölesiye bağlıdırlar.

Sven Hassel’in romanları tüm bu yönleriyle, özellikle savaş karşıtı olmasıyla, bir başka ünlü Alman romancısı Erich Maria Remarque’nin “Batı Cephesinde Yeni Bir Şey Yok” adlı romanını hatırlatır. Remarque, Birinci Dünya Savaşı’nı, Hassel ise İkinci Dünya Savaşı’nı anlatmıştır.

Sven Hassel edebî açıdan klasikleşmiş diğer dev romancılarla kıyaslanamaz elbette, fakat güzel romanlar yazmıştır. Savaş romanı denince akla ilk gelen isimlerden biridir. İyi ki yazmıştır.

Açıklama: Yazıyı daha önce Uludağ Sözlük‘te de yayınlamıştım (Huruf  imzasıyla). Yukarıdaki görsel Svenhassel.net‘ten alındı.

Çulunu toplayıp çekilmeden gece, varalım sırrına karanlığın. Çünkü karanlıktır acıya göz kırpan. Çünkü “şehre yaban” derinlerde bulur, kaybettiği suların izini. Madem herkesin yerlisi olduğu bir şehirde yabancı olmanın ağırlığıyla taşar denizlerimiz, öyleyse bulalım biz de güze akan ırmakları. Olursa bir ırmak da biz olalım. Akalım vakit varken o amansız geçmişe.

Burçları yıkalım, sürelim sözlerin sızısını uzaklara. Baldıranla yıkayalım yorganımızı ki acıdan çözülsün rüyalarımızın dili. Uyandıralım çözüldükçe karışan düğümlerin kölelerini, en nihayet kendi kâbusumuza uyanalım biz de.

Mesel yahut “Kaçmak Kucaklamanın Yarısıdır”

İki nârâydılar, iki sarp yamaç, iki günah. Köleye efendiyi kırdıran iki nifak.

Birlikte katıldıkları bir sürek avında gözlerinde umarsız bir ceylanın gözleri…

Biri geçmişte kapandığı ormanların ağıdıyla örtülü. Belli etmez acıktığını, susar ama suyu anlatır gözleri. İster ki boyansın kahkahanın boyasıyla, elleri uzansın yokluğa ve devşirsin o zamansız kargaşadan lâyıkıyla şâşâa…

Diğeri çok söylence dinlemiştir. Âdem’in kaburga kemiği peşindedir. Yorulur, kanar saçlarını sıvazlasa elleri. Derdini kambur gibi taşır sırtında. Anlatmak ister düştüğü tuzakların terekesini, ama ne yana dönse karşısında Leylâ’nın nefesi, Mecnûn’un öfkesi…

Ceylansa meddin karnında düş’e kalan, cezirde sağrısında dikenlerle kâbusa vuran… Bilinmez ki yazgının yoktur yarası; sadece kapandaki kurdun sızlar yarası…

Ceylanın güzeldir gözleri. Baksan bembeyazdır o ince parmaklı elleri. Saçlarını öyle bırakır ki rüzgârlara, ıtırları dimağa hapseden bir koku yayılır etrafa. Sonra ceylanın sonsuzdur tebessümü, sanki gülden bir akistir yüzü; öyle yalansızdır ki gülmesi, unutursun gördüğün bütün gülmeleri.

Şarkı yahut “Söylemek Susmanın Yarasıdır”

Hadi, konuşalım; anlatalım şarkımızı hiç usanmadan. Anlatalım çocukların özlem duyduğu uzakları, anlatalım yabancılığın yadsınmaz ağırlığını… Gecenin koyu karanlığında söylenen ağılı şarkıları, azgın sularıyla surlarımızı yıkayan fırtınayı, nefsimizi bileyen o lânetli şiirleri…

Aşktan söz edelim mesela, diyelim ki aynanız safranızdır, aşk ise safra atmak… Bırakın yüklerinizi, yükselsin sükût, yükselsin âmâk… Bu sahrâda varlık yokluğundur, yokluk ise varlığın. Aramak beyhudedir belki, hatta, meğer… Ne var ki dosta yakın uzaktır, uzaklarsa yakın.

Evet evet, usanmadan söyleyelim, etmeyelim şikâyet. Kolaydır mâşuk elinden inleyip kahrolmak. Hele bir sorun ne çiledir ağyâr ile yatmak, ağyâr ile kalkmak…

Çoban Yıldızı’nı anlatalım onlara. Diyelim ki iyileşirken daha çok acıyan bir yaraydı bizimkisi. Her şey karaydı, som sızılar içinde zırhı eriten kalp derman vardı. Bilerek doğduk diyelim, şimdi anlattığımız nisyân arzusudur. Kim bilir hangisi meçhul, hangisi malumdur…

Anlatalım, oyun başkaydı, celladımızdı hafıza, unutmak anımsamaktı. Baksaydık manzarası tayfun bahçelere, yaprak neydi, kadife tenli gül, acısı sînede saklı diken neydi?..

Her ne kadar Hatemi biraderlerden biri (hangisi olduğunu şu an hatırlamıyorum) çıkıp İsmet Özel’e şiddetle itiraz etmiş ve “eşelek” sözünün haddizatında öz’e müteallik bir anlam içerdiğini söylemişse de bana Özel’in yaklaşımı daha gerçekçi gelmişti. (Hatemi ise “eşelek” sözünü, cenin ile anneyi bağlayan kordon anlamındaki “eş” sözüyle ilişkilendirmişti.)

Geçen gün bunları düşünürken aklıma “tatil” sözcüğü geldi. Malumunuz, İngilizcede buna “holiday” diyorlar. Bakış açısı farkına, benzer bir örnek olduğunu düşündüğüm bu iki kelimenin etimolojilerine sırasıyla göz atalım:

Tatil, Arapça kökenli bir sözcük. Taf ‘ îl bâbından bir mezid fiil (Türkçede sanırım “ettirgen fiil” diye tanımlayabileceğimiz bir kalıp), işe son verme, işlemez kılma gibi bir anlamı var. Atâlet kelimesiyle aynı kökten geliyor ve atâlet de bildiğiniz gibi tembellik demek. Bu da demek oluyor ki Türkler için tatil, tembellik edilen gün…

İngilizce kelimenin etimolojisini bilmeden de bir şeyler tahmin etmek mümkün: Holiday sanki birleşik kelime gibi duruyor, holi-day. Day “gün” demek. Holi ise “holy” olmasın sakın… Birleştirdiğimiz zaman çıkan sonuç, kutsal-gün…

Tabii bu işler tahminle olmaz diyip Etymology Dictionary‘ye bakıyoruz ve bingo… Tahmin doğru. Efendim, esasında holiday, Eski İngilizcedeki “haligdæg” sözcüğünden gelirmiş (halig “holy” + dæg “day), o da kutsal gün demekmiş. Dini bayram anlamı olduğu gibi, eğlenme/dinlenme günü gibi bir anlamı da varmış.

Buraya kadar anlattıklarım elbette kitabî bilgi. Ama neden böyledir, niçin birinin kutsal dediği güne öteki tembellik demiş? Eskilerin tabiriyle meselenin künhü burada başlıyor.

İsmet Özel’e göre iki bakış açısı arasındaki fark, Batılıların işlevsellik üzerinden, Türklerin ise ahlak üzerinden hareket etmesi. Yani biri işleve, öteki ahlaka ehemmiyet veriyor. Ne var ki bu izah, tatil/holiday kelimelerindeki köken anlam ayırımını şerh etmeye yeter mi emin olamadım.

Hatta düşündüm de tatil derken aslında biz işlevselliği ön plana çıkarıyoruz… Ne dersiniz?

Gelelim benim mont denen giysiyle alakalı mevzuma. Hayal meyal hatırlıyorum ki ben bu giysiye çocukken montkemer derdim. Bunun aslında bugün mont dediğimiz giysi olduğuna şüphe yok ama niçin montkemer dediğimi bilmiyorum. Dahası, bu benim çocuk dilimle yanlış kullandığım bir kelime miydi, yoksa bu şekilde kullanan başkaları da var mıydı hatırlamıyorum.

Uzun süre kafamı meşgul etmiş bir soruydu ki nihayet Tezer Özlü’nün Hayalet Oğuz (bkz. 1, 2) hakkında yazdığı yazıda rastladığım bir kelime, aradığım cevabı bulmamı sağladı. Tezer Özlü, Hayalet Oğuz’un mülksüzlüğünden bahsederken “Parasını alınca da dar paçalı bir blucin, bir kazak, bir montgomeri … satın alırdı.” diyor. İtiraf etmeliyim ki montgomeri kelimesiyle ilk defa bu yazıda karşılaştım ve ilk anda değil ama birkaç saniye düşününce kafamda bir başka kelime beliriverdi. Olabilir miydi acaba? Montkemer-montgomeri arasındaki fonetik benzerlik başka şekilde izah edilebilir miydi?

Hemen Google’a giriyor ve montgomeri sözcüğünü aratıyorum, karşıma Ekşi Sözlük’teki ilgili madde çıkıyor; bingo…

Kelimenin dilimizdeki özgün hâli elbette montgomeri. Kaynağı ise II. Dünya Savaşı’nın ünlü İngiliz mareşali Bernard Montgomery. Giysiyi meşhur eden, bu zat. 1950′li yıllarda bir moda firması generalin adını kullanarak Montgomery coat denen ürünleri piyasaya sürüyor (Bu bilginin kaynağı Sevan Nişanyan). Dilimize de “montgomeri” olarak giriyor bu sözcük (ya da montgomer). Sanırım 80′lerin sonu gibi (dilin son derece doğal olan tasarruf eğilimi sebebiyle) -gomeri düşmüş ve geriye mont kalmış. (Aslında “Montgomery coat” bizim bugün  mont dediğimiz kıyafetten daha farklı. Çoğunlukla kaşe kumaştan yapılıyor, halka şeklinde ilikleri ve boynuza benzeyen düğmeleri oluyor.)

Bu arada, yine Ekşi‘den öğreniyorum ki halk arasında montkemer olarak da kullanılırmış. Derin bir ohh çekiyorum, yalnız olmadığımı hissetmek hiç bu kadar iyi gelmemişti çünkü!

Açıklama: Üstteki fotoğraf, Vikipedia‘dan alındı. Soldan üçüncü, Mareşal Montgomery.

Açıkça bellidir ki Kitap’ı ve onu okuyacak insanı var eden yaratıcı, sözlerinin sadece okunmasını değil, aynı zamanda anlaşılmasını ve bu sözlerin üzerinde düşünülmesini, onlardan ibret alınmasını istemektedir.

Öyleyse, insanın anlamayacağı, anlamlandıramayacağı, dolayısıyla ibret de alamayacağı sözler söylemez Allah. Kıssalar anlatır, öğütler verir, emir ve yasaklar koyar… Zalimler için cehennemi, hakkı yüceltenler için de cenneti işaret eder.

Yani açıktır, âşikârdır, bellidir… Neyi, niçin söylediği tefsir edilebilir, şerh edilebilir lâkin şifreli değildir sözler. Çünkü okunup ibret alınması, rehber edinilmesi için indirilmiştir.

O hâlde elif-lam-mim ayeti ne demektir? Yâ-sîn harflerinden oluşan ayetle Allah kullarına ne anlatmak istemiştir? Tâ-sîn ayeti hangi öğüdü verir, neyi emreder yahut neyi yasaklar?

İşte burası tam bir  muamma… Çünkü bu ayetler adeta  cevapsız sorulara açılan birer kapı… Yukarıdaki soruları soran ve ısrarcı olan bir kafa için bu noktada uzun, zorlu ve çetin bir yolculuk başlamış demektir.

Bazı surelerin başında yer alan ve ne anlama geldikleri bilinmeyen bu harf dizilerine literatürde Hurûf-i Mukattaa deniyor. Söz konusu harfler kelime oluştururken okundukları gibi değil, kendi isimleriyle telaffuz edilirler. Bu nedenle “bağımsız” ya da “ayrı harfler” anlamına gelen hurûf-i mukattaa diye adlandırılmışlar.

Kur’an’da toplam 29 surenin başında değişik kombinasyonlarla bulunurlar. Elif-lâm-mîm, elif-lâm-râ, hâ-mîm, tâ-sîn, yâ-sîn gibi kullanımları var.

Bu harflerin, surelerin başında ne için, hangi amaçla yer aldıkları bilinmez. Müfessirler bunların açıklanması konusunda değişik görüşler ileri sürmüşler. Hadis kaynaklarında ise konuyla ilgili hadis yok denecek kadar az. Mevcut hadisler ise konuyu açıklamaktan uzak.

Birçok görüş bulunmasına rağmen bu harflerle ilgili ileri sürülenler iki ana grupta toplanıyor. Selefiler‘e göre bu harfler, açıklamasını ve mahiyetini yalnız Allah’ın bildiği müteşâbih ayetlerden olup bu harflerle ilgili yorum yapmak imkansızdır, dolayısıyla yorumdan ve açıklamaya çalışmaktan kaçınmak gerekir. Râşit Halifeler ve çoğu sahabe de bu görüşte. Şia imamlarının da bu görüşü paylaştıkları söylenebilir.

Bir başka grupta toplanan görüş ise -içlerinde sonraki nesillerden olan kelamcılar da vardır- hurûf-i mukattaa’nın anlamlarını araştırmanın gerekli olduğunu söylemiştir. Bu görüşte olan âlimlere göre insanları üzerinde düşünmeye çağıran, her şeyi izah eden ve kurtuluş rehberi olan Kur’an’da anlaşılmayan sözler olması onun söz konusu özellikleriyle çelişir. İbn Teymiyye ve İbn Atiyye el-Endülüsî bu görüştedirler.

Hurûf-i mukattaa’nın tefsir edilmesi gerektiğine inananların ileri sürdüğü görüşlerin yirmiyi geçtiği söylenir ki bunların çoğu 8. ve 9. yüzyıllarda ortaya çıkmış. Daha sonradan ileri sürülenler ise bu görüşlerin tekrarından ibaret.

Kayda değer görüşlerin bazıları şöyle:

- Bu harfler başında bulundukları surelerin isimleridir.
- Bu harfler kur’an’ın isimleridir.
- Bu harfler iki sureyi birbirinden ayırma işlevi görür. (Zayıf bir görüştür, zira birçok âlim, Besmele’nin sureleri ayırmak için yeterli olduğunu söyleyerek bu görüşü çürütmüştür.).
- Bu harfler Kur’an’da dikkat çekmek için kullanılmışlardır.
- Bu harfler kullanılmıştır, çünkü harfler dilin yapı taşlarıdır.
- Bu harfler ebcet hesabıyla çeşitli olayların tarihine işaret eder. Bu nedenle kullanılmışlardır.

İbn Abbas‘ın ise bu harflerin bazı kelimelerin kısaltması olduğunu söylediği ileri sürülmüş. Fakat hangi kelimelerin kısaltması olduğu konusunda ise muhtelif rivayetler var. İlâhî isim ve sıfatların, Allah’ın isimlerinin kısaltması olduğu, bu rivayetlerden bazıları.

Bazı görüşler, söz gelimi “elif-lâm-mîm” harflerinin sırasıyla Allah, Cibril ve Muhammed isimlerinin kısaltması olduğunu ileri sürmüştür. Bu görüşe göre varlığın evveli Allah, ortası Cibril ve sonu da Muhammed‘dir. Bazı harflerin Hz. Muhammed’in belli vasıflarına işaret ettiğini ileri sürenler de vardır.

Hurufilik ile ilgilenen özellikle Şiî çevreler ise bu harflere çok özel bir önem atfetmişlerdir. Muhammed b. Hanefiyye, bunların anlamını soran birine “Bunun tefsirini haber versem su üzerinde ayakların batmadan yürürsün.” cevabını vermiş(bu da rivayet).

Batılı Oryantalistler de bu konuda değişik görüşler ileri sürmüşlerdir(Rodinson, Regis Blachere, Aloys Sprenger, Nöldeke vs.). Bazıları üzerinde durulmaya dahi değmeyecek saçma nazariyeler geliştirmişlerse de çoğu Oryantalist kısaltma teorisine ya da bunların esrarlı harfler olduğu düşüncesine önem vermiş.

Burada zikredilenler, hurûf-i mukattaa konusunda ileri sürülen görüş ve düşüncelerin özetinin özeti bile değil. Konuyla ilgili gerek İslam dünyasında gerekse de Batı’da sayısız çalışma yapılmış. Bu yazı ise konuya ilgi duyanlar için bir ilk okuma olarak düşünülebilir. ___________________________________________________________________________________________

Açıklama: Yazıyı hazırlarken, Diyanet Vakfının yayınladığı İslâm Ansiklopedisi‘nden yararlandım. Yazıyı daha önce Uludağ Sözlük‘te de yayınlamıştım(Huruf imzasıyla).

Yukarıda görülen Arap harfli resmi(elif-lâm-mîm) Wikipedia‘dan aldım.

Öyle çok yalan vardı ki sanki dünya kurguydu, sanki her şey gölgeydi… Bazen öyle güçlüydü ki sanki sahiciydi, sanki gerçekti. Hafıza neden hep haklıydı, hiç yanılmaz mıydı tecrübe? Ayaklar hep aynı taşa mı takılırdı? Hep aynı namludan mı çıkardı kurşun?

Mevsim kıştı, soğuktu günler… İnanmaya meyyaldi ağacı gören gözler. Sanki dalları yeşildi, sanki göğe uzanırdı. Kökleri kaviydi, sanki toprağa ezelden aşinaydı. Ama rüyaydı, bir garip muammaydı… Kalp bir tacirdi, sattığı ham hayaldi… Kimse sormadı, hani nerede kökler, nerede o yeşil dallar? Belki gözler de yalan, ağaç da… Gördük mü ki biz ağacı? Görünen sadece darağacı.

Kimdi kurbanı hevesin? Kimdi avı o kalp çarpınıtısın? Kim kovuldu, kim sürüldü civarından o ateşli toprakların?

Hangisi daha buruktur peki? Dalgalar döver kayaları… Kayalar dağıtır dalgaları…

Kaya sıkılmış, istemiş ki renklensin, canlansın doğa. Güneş açsın üstünde, ruhu kalksın ayağa… Bakmış tanıdık, eski bir dalga; demiş “Hep bekledim, düşledim seni; haydi sen de gel, bulalım o tan yerini!”

Dalga kansın; düşünmek tuzaktır, düşünmeden aldansın…

Dalgalar coşkun, ama çok kavidir kayalar… Sonra bir kayaya vurur sanki başka dalgalar… Dalga sanır ki kaya benim kayamdır. Oysa kayada iz bırakmış başka başka dalgalar.

Her tür toplum katmanının kendine ait bir sözcük dağarcığı olduğu gibi, dünya görüşü farklı zümrelerin de ayırt edici kelimeleri var. Söz gelimi “bayramınız kutlu olsun” da diyebilirsiniz, “bayramınız mübarek olsun” da… Kutlu ve mübarek kelimeleri her hâlükârda aynı kapıya çıkıyor olsa bile iki kelimenin zihinlerde oluşturduğu kodlar faklı. Sokaktaki adam beğenmediği ve boş olduğunu düşündüğü bir konuşmayı “laga luga” olarak değerlendirebilir, fakat mürekkep yalamış kişi bunun yerine “lâf-ı güzâf” terkibini tercih edecektir.

Her kelime bizâtihi dilin bir zenginliğidir, fakat kabul edelim ki her kelime her ağızda iyi durmuyor. “Sevda” kelimesinin başka bir havası var örneğin. Köylü kız sevdalısına mektup yazar, ama üniversitedeki kızın ağzında pek eğreti duracaktır aynı kelime. Liseli oğlan en yakın arkadaşından söz ederken “kankam” der de yaşı kemale ermiş ve biraz da tahsil görmüş zevata yakıştıramayız aynı kelimeyi. Onlar olsa olsa “ahbabım” der. Oysaki kanka ve ahbap sözcüğünün işaret ettiği gerçeklik farklı değildir.

Bir de bazı meslek grupları var ki öteden beri sahip oldukları adları özellikle son yıllarda değiştirme eğilimindeler. Bu değişimin de tuhaf bir tarafı var. Sanki o meslek adları incitici imiş de mecburen ya da lütfen yenisini kullanıyoruz. Bu değişimde dilin kendi doğal tekâmülünden ziyade, sosyolojik temelli birtakım tercihlerin daha etkili olduğunu düşünüyorum. Bu kelimelerden ilk aklıma geleni “kapıcı”. Neden bilmiyorum ama artık bu kelimenin nahoş bir havası var sanki ve artık “apartman görevlisi” tercih edilir oldu. (Bu arada belirtmeden geçemedim, kapıcı kelimesini Azeriler futboldaki kaleci yerine kullanıyorlar, kaleye de kapı diyorlar.)

Bir diğer örnek ise “tezgahtar”. Mağazalarda müşteriye yardımcı olur ve satışı gerçekleştirir. Ne var ki artık işletmeler bunun yerine “satış görevlisi”ni tercih eder oldular. Kabul edelim ki ikincisi daha havalı duruyor.

Ben ilkokuldayken okulumuzun “hademe”si vardı, yaşı hayli büyük olanlar ise “müstahdem” kelimesini tercih ederdi (İkisi de Arapçada aynı kökten türemiş kelimeler.). Şimdi çalıştığım okulda ise aynı görevliden “hizmetli” diye söz ediyoruz.

Bu ilginç değişim sadece meslek adlarında değil, başka alanlarda da karşımıza çıkıyor. Bedeninin bir kısmında bozukluk/eksiklik olan kimseye eskiden “sakat” derlerdi. Bu sadece bir tanım idi ve hiçbir rencide edici tarafı yoktu. Hatta Sakatlar Federasyonu bile vardı bir zamanlar (artık konfederasyon olmuş). Sonra insanlar bu kelimenin incitici olduğunu düşünmüş olmalılar ki “özürlü”yü kullanır oldular. Sakat ise banal kaldı, tedavül dışı kalmaya zorlandı. Şimdi aynı akıbeti özürlü kelimesi yaşıyor, zira onun da incitici olduğu düşünülüyor ve artık “engelli” sözcüğü kullanılıyor. Engelli, bu görece ayrıcalıklı konumunu ne kadar sürdürür bilinmez, lâkin sakat ve özürlünün makus talihinin engelliyi de bulmayacağını kim iddia edebilir?

Her seferinde, bu yıl çok çalışacağım diyorsun ama buna kendin bile inanmıyorsun. Bilmediğin hâlde biliyormuş gibi yapıp bildiğin çoğu şeyi de saklıyorsun.

Tutmayacağın sözler veriyorsun, taşıyamayacağın yüklerin altına giriyorsun ve mütemâdiyen mazeret üretiyorsun. Hatayı hep başkalarında arıyor ve kendini dünyanın merkezi sanıyorsun.

Kabul et, kıskançsın; kendin için dilediklerini kardeşin için dilemiyorsun. Barış’a gelince cimrisin ama nefret söz konusu olunca önde koşuyorsun. Sürekli zorlaştırıyor, fakat hiç kolaylaştırmıyorsun. Korkutuyorsun hep, müjdeleyici olmuyorsun.

Yemiyor, tıkınıyorsun; içmiyor, sünger gibi emiyorsun… Tadını çıkarmak yerine, tadını kaçırıyorsun.

Gösterişe düşkünsün, gösterince göründüğünü zannediyorsun, ama parmağımla güneşi gösterdiğimde ya güneşe bakıp gözlerini yakıyorsun ya da parmağıma bakıp budalalık ediyorsun.

Yalanlar üretiyorsun, gerçekle karşılaşınca yüzünü öteye çeviriyorsun. Gözlerin var, görmüyorsun; kulakların var, duymuyorsun; dilin var, ama dilini çözmeyi beceremiyorsun.

Düşünmeden konuşuyor, konuşmadan anlaşılmayı bekliyorsun. Sözcükleri seçmeyi bilmiyorsun, sözcüklerin özensiz, cümlelerin ise kısa… Bildiğin sözcükler neredeyse ünlemlerden ibaret: Sevinince oh, kızınca of diyorsun; mutluluğunu anlatman gerektiğinde ise kısaca ımmm diyor, başka da bir şey demiyorsun.

Ne ağlamayı biliyorsun ne de gülmeyi; çünkü göz yaşın sahte, gülümsemen sırnaşık… Ne sevmeyi biliyorsun ne saymayı; çünkü sevmen uçarı, sayman ise aslında sayılma arzusu…

Dostunu da düşmanını da seçemiyorsun. Bugün sövdüğünü yarın yüceltiyorsun, bugün yücelttiğini ise yarın tanımıyorsun…

Hakkı gözetmiyor, zalime öykünüyorsun. Emeği küçümsüyor, güce tapıyorsun. Üst komşuna “Ali Bey”, kapıcına “Ali Efendi” diye sesleniyorsun.

Sürekli yeni’liyorsun; telefonunu, bilgisayarını, sevgilini…  Halbuki kalbine dönen yolun çoktan eskidiğini görmüyorsun. Yeni’den söz ediyorsun, ama değişmeyen hakikati mütemadiyen ıskalıyorsun.

Söyle şimdi, kimsin sen, necisin? Eğer gerçeksen şaka olan kim? Yok eğer şakaysan hiç komik değilsin… Aslında, ışığın etrafındaki pervane gibisin sen; hiçbir amacın yok, sürekli dönüyorsun ve kendi kendinin değil yalnızca ışığın farkındasın.

Allah aşkına “Yeni yılın kutlu olsun!” deme bana… Çünkü, tekerrür eden hiçbir şeyin yeni olduğundan söz edilemez. Eski tas, eski hamam de; eski köye yeni âdet de, ama “yeni yıl” deme bana…

Sihirbazlık sanatının tarihini bilmiyorum ama bu sanatın modern zamanlarda gerek sinema, gerek edebiyat, gerekse de çizgi roman için önemli konulardan biri olduğu şüphe götürmez bir gerçek. Benim bildiğim, sadece 2006′da sihirbazlık konulu en az üç film çevrilmiş. Biri The Illusionist, ikincisi The Prestige. Üçüncüsü ise bizden, Cem Yılmaz imzalı Hokkabaz.

Edebiyat -özellikle fantastik edebiyat- için de önemli temalardan biridir sihirbazlık. Meşhur Yüzüklerin Efendisi üçlemesi ve Harry Potter serisi, konuyla ilgili ilk aklıma gelen örnekler. Yüzüklerin Efendisi’ndeki Gri Gandalf ve Ak Saruman en önemli büyücüler. Bir de Tom Bombadil var ki kitapta önemli bir karakter olmasına rağmen filmde görünmüyor. Harry Potter’deki büyücülerle ilgili ise malumatım yok, zira ne kitabını okudum ne de filmini seyrettim.

Çizgi roman denince de Mandrake‘den bahsetmemek olmaz. Üzerinde siyah frak, sırtında kırmızı pelerin ve başında melon şapkası ile kült bir çizgi kahramandır o ve tüm dünyada yüz binlerce hayranı vardır.

Gelelim meselenin dil ile olan ilgisine. Malumunuz, sihirbaz dediğimiz adam, şapkadan tavşan çıkarmadan yahut elindeki asayı mendile çevirmeden önce garip bazı sözcükler kullanır. Sihirbazlık ile özdeşleşmiş ve sihirbazların, numarayı yapmadan önce, işe teatral bir hava katmak amacıyla söyledikleri kalıplaşmış sözlerdir. O sözü kullandığında bilirsiniz ki bir şeyler ortaya çıkacak ya da bir şeyler yok olacak. Kim hangisini tercih ediyor bilmiyorum ama sözlerden biri hokus pokus, diğeri ise abra kadabra.

Sözün burasında, izahata geçmeden önce, çocukluğumuzun Susam Sokağı’ndaki kukla karakter Hokus Özpokus‘un (ki orijinal ismi Mumfort‘tur) sihirbazlık yaparken kullandığı “hala hoop tereyağlı ballı ekmek” sözünü de anmadan geçemeyeceğim. (İngilizce orijinalinde bu söz “ala peanut butter sandwiches” şeklindeymiş. Bu arada sözün Türkçe çevirisinin de gayet başarılı olduğunu belirteyim.)

Nişanyan’a baktım, hokus pokus için Latince kökenlidir diyor. Latincede hoc est corpus ifadesi kiliselerde ekmeğin kutsanması amacıyla söylenen sözmüş. Fakat nasıl olmuş da dinî literatüre ait bir söz böyle bir evrim geçirmiş, orasını bilmiyorum.

Abra kadabra ise köken itibarıyla daha karışık. Açıkçası her kafadan başka bir ses çıksa da tüm izahlarda mistik ya da dinî köken bulunmakta. İlk görüş İbranice kökenli olduğu ve bazı hastalıklar için kullanılan Kabbalistik bir şifa sözü olduğu yönünde, aslı ise ha-brachah dever imiş. Bir diğer görüş, abra kadabranın Aramiceden geldiğini ileri sürüyor. “Bu dünya gibi yok ol!” anlamındaki abhadda kedhabhra sözü hastalıkların iyi edilmesinde kullanılıyormuş Aramicenin kullanıldığı diyarlarda. Başka bir görüş ise bu sözün Aramice aslının abra ke’dabra biçiminde olduğunu ve “Söylediğim gibi yaratacağım!” anlamına geldiğini ileri sürüyor.

Her iki söz için başka muhelif rivayetler de var. Ama, gerçek hangisi olursa olsun ikisi de dilin, din ve kültür gibi olgulardan nasıl etkilendiğini göstermesi bakımından enteresan örnekler.

Birincil yöntemleriyle, kendinden daha eski Kabbala vb. sistemleri; amaca ulaşmak için oluşturduğu esnek tarzı ile de Makyavelizm‘i andırmasına karşın oldukça sıra dışı ve özgün bir akımdır Hurûfîlik.

14. yüzyılda Fazlullah-i Hurufî tarafından kurulan, harflerin esrarına dayanan Bâtınî bir akım olduğunu söyleyerek başlayayım.

Aslında harflerin esrarıyla ilgili gelenek, Eski Yunan Medeniyetine kadar dayanan çok uzun bir geçmişe sahiptir. Bu gelenekte harflerle sayıların kutsallığına inanılıp bunlara çeşitli sembolik anlamlar yüklenmiştir. Tabiattaki açıklanamayan birçok gizli güç, harfler ve sayılarla ifade edilmeye çalışılmıştır. Söz gelimi Pisagor‘da buna benzer bazı düşüncelere rastlanır.

Başlangıcı kesin olarak bilinmese de milattan önce 4. ve 3. yüzyıllardan itibaren Ortadoğu’daki bazı dinler arasında ortaya çıktığı düşünülmektedir. Baskı altındaki bazı gruplar, mensuplarına, gizli kalması gereken bilgileri şifreli şekilde iletme gereği duymuşlardır. Ayrıca Eski Yunan çevrelerindeki ya da o havalideki bazı toplumlarda Grek harflerine sayısal değerler yükleyip çeşitli formülasyonlar oluşturarak kehanetlerde bulunma geleneği de vardı (İslam kültüründeki “ebced” benzeri).

Aynı zamanda Yahudi geleneğinde de milattan önceki yüzyıllarda buna benzer bir inanış vardı. İbranicede “gematria” olarak adlandırılan bu inanışta bazı formülasyonlarla çeşitli kehanetlerde bulunuluyordu. Özellikle “Kabbala“cı çevreler bu türden inanışlara çok meylettiler. Onlar da İbrani alfabesindeki harflere sayısal değerler yükleyerek bazı kehanetlerde bulunmak suretiyle bu geleneği güçlendirdiler.

Hristiyan medeniyetinde de erken dönem Hristiyanları, baskı altında yaşadıkları ilk dönemlerde mensuplarına, özel bilgileri güvenli bir şekilde aktarmak maksadıyla metinlerin çeşitli yerlerine şifreli ifadeler koydular. Hristiyan Huruf geleneğinde en önemli şifre, Yeni Ahit’teki 666 sayısıdır. Bu sayının Deccal’i simgelediğine inanırlardı.

İslam dünyasında da özellikle Muhyiddin-i Arabî, Cüneyd-i Bağdâdî, İbn Haldun, Kâtip Çelebi gibi birçok âlim bu gelenekten etkilenmiş ve yazdıkları eserlerde bunlardan bahsetmişlerdir.

Timur saltanatı döneminde, 14. yüzyılın ikinci yarısında, devrin bu tür akımlar için müsait havasından faydalanan Fazlullah-i Hurufî yukarıda bahsettiğim geleneği ilk kez bir sistem haline getirerek tarikat benzeri bir oluşum şeklinde yaymaya çalışan kişidir. Hurufîliği tesis ederken Batınîlerin te’vil yöntemlerinden başarılı bir şekilde yararlanmıştır. Gerçeği rüya yoluyla bulduğunu söyleyerek Arap alfabesindeki 28 harf(lamelif hariçtir) ve bunlara ek olarak Farsçadaki (Farsçaya özgü) dört harf ile sayılar arasında çeşitli münasebetler oluşturmak suretiyle Hurufîlik sistemini yerleştirmiştir.

Bu sisteme göre kainat ve tüm varlıklar yedişer çizgiden oluşan iki görünüşle açıklanır. Bu görünüşlerin insan yüzünde de bulunduğu ileri sürülür. Bütün dinî hükümler 28 ve 32 sayısına uygulanarak tüm dinî hükümlerin insan yüzünde temsil edildiği söylenir.

Kur’an’da geçen bütün “fazl” kelimelerinin Fazlullah’a işaret ettiğine inanarak onu Allah’ın cisimleşmiş hâli olarak görürler. Fazlullah’ın Hurufîlik inancını sistemleştirdiği “Câvidannâme” adlı eserini ilâhî kitap olarak kabul ederler.

Kur’an ayetlerini ve bütün dinî hükümleri 28 veya 32 harfe uygulayarak te’vile tabi tutarlar. Söz gelimi Kelime-i Şahâdet’te geçen “Allah” sözünü oluşturan harflerin “adlarının yazımından” on dört harf ortaya çıkar(Söz gelimi, kelimenin ilk harfi olan “elif”te e,l,i,f olmak üzere dört harf var); yine Kelime-i Şahâdet’te geçen “Muhammed” lafzını oluşturan harflerin “adlarının yazımından” da on dört harf elde edilir. Böylece ikisinin toplamı 28 eder. Buna Kelime-i Şahâdet’in ilk kelimesindeki dört harf eklendiğinde 32 sayısı ortaya çıkar. Buradan da “Demek ki Kelime-i Şahâdet, Arap ve Fars alfabesinin tamamını ve bunların içerdiği Hurufî mânâları ihtiva etmektedir.” düşüncesine ulaşırlar.

Verdiğim misalden de anlaşılacağı gibi bu sistemde istenen sonuca ulaşabilmek için, sayı eksik veya fazla ise ilm-i hurûf usullerine başvurulur. Dikkat edin: “Allah” ve “Muhammed” lafızlarındaki harflerin adlarının yazımından ortaya çıkan harfler alındı, sayıyı 32′ye tamamlayabilmek için gereken dört ise Kelime-i Şahâdet’in ilk kelimesinden elde edildi. Fakat bu kez, bu kelimedeki dört harfin adlarının yazımı değil harflerin kendileri esas tutuldu.

Farklı sayılara gereksinim duyulması hâlinde mevâlîd-i selâse (maden, bitki, hayvan üçlüsü), anâsır-ı erbaa (hava, su, toprak, ateş dörtlüsü), havâss-ı hamse (beş duyu), şeş cihet (altı yön; taban, tavan, ön, arka, sağ, sol), seb’a semâvat (yedi gökler ya da tasavvufta aşılması gereken yedi merhale), heşt bihişt (sekiz cennet¹) ve nüh felek (dokuz gök²) tabirlerindeki sayılar kullanılır.

Bir harf alfabedeki adıyla yazılıp duruma göre, oluşan kelimedeki harf sayısından veya ebced hesabına göre çıkan sayıdan faydalanılır.

Hurûfîlikte ahiret, cennet ve cehennem önemli bir tartışma konusudur. Bazı Hurûfîler ölümden sonra hayat olmadığına, “birleşik varlık”ların ölüm sonrası tekrar basit hâle dönüşeceğine; insanın, Hurûfîliğin esası olan 32 kelimenin bilincine varınca kendisinden mükellefiyetin kalkacağına, yani hiçbir dinî hükümle yükümlü olmayacağına inanırlar.

Fazlullah; Horasan, İsfahan, Tebriz gibi yerlerde dolaşarak buralarda inancını yaymış ve kendisine halifeler yetiştirmiştir. Arkasından gelenler (başta, sağ kolu ve başhalifesi olan Ali el-A’lâ) çok şiddetli baskılara mâruz kaldılar, fakat Horasan, İsfahan, Suriye, Azerbaycan ve Anadolu gibi yerlerde inançlarını yaymaya devam ettiler. İnançlarını bazı âlim, şair, sanatkâr ve devlet adamına da benimsettiler; yetiştirdikleri şairler aracılığıyla (bk. Nesîmî) halk nezdinde itibarlarını arttırdılar. Kimi zaman saraylara ve sultanlara da etki etmeyi başardılar. “Dervîşân-ı helâl-hôr ve râst-gûy” (helal yiyenin ve doğru söyleyenin dervişleri) diye tanındılar.

Fazlullah-ı Hurûfî, hakkında yapılan soruşturmanın ardından Şirvan hâkimi Şeyh İbrahim‘in kadısı Bâyezîd’in fetvasıyla 1394′te öldürüldü.

Dipnotlar:

1. Kur’an’da adı geçen sekiz cennet: Adn, Dâr-ül-Karâr, Dâr-üs-Selâm, Firdevs, Huld, İlliyyîn, Me’vâ, Naîm.

2.Eskiden gökyüzünün dokuz tabakadan oluştuğuna inanılırdı, fakat burada gökyüzünden kasıt, bugün anladığımız mânâda değildir. Uzayın derinlikleri desek daha doğru olur.

Birinci kat gök: Kamer (Ay)
İkinci kat gök: Utarid (Merkür)
Üçüncü kat gök: Zühre (Venüs ya da Çoban Yıldızı)
Dördüncü kat gök: Şems (Güneş)
Beşinci kat gök: Merih (Mars)
Altıncı kat gök: Müşteri (Jüpiter)
Yedinci kat gök: Zuhal (Satürn)
Sekizinci kat gök: Felek-i Sâmin [Neptün(?)]
Dokuzuncu kat gök: Felek-ül-A’zam ya da Felek-ül-Eflak [Plüton(?)] ______________________________________________________________________________________

Açıklama: Yazıyı hazırlarken, Diyanet Vakfının yayınladığı İslâm Ansiklopedisi’nden yararlandım. Yazıyı daha önce Uludağ Sözlük‘te de yayınlamıştım (Huruf imzasıyla).

Bir zamanlar, İstanbul meyhanelerinde müşterilere uyarı mahiyetinde, duvara asılan tabelalarda yazarmış bu cümle. Yani, “Hânende teganni, sâzendeler ise icrayı sanat ederken eşlik etmeyin, efendi efendi dinleyin!” anlamında… Sonra eğlence anlayışımız değiştiğinden olacak, cümle unutulmuş; daha doğrusu gerçek anlamından çıkarak deyimleşmiş. Güzel de olmuş hani!

Bunu Ara Güler’in bir fotoğrafından öğrendim. Aşağıdaki fotoğrafta pek belli olmuyor ama, duvarda bir tabela ve tabelada da bu cümle var. Bugün bizim mecazlarımızdan biri olan bu cümle, demek ki bir zamanlar hakikate müteallik imiş.

Öncelikle Feyza Hepçilingirler‘in dilin bu enteresan katmanıyla ilgili söylediği bir söze atıfta bulunayım(aklımda kaldığı kadarıyla): Deyimler (ve atasözleri) aslında dilin acizliğinden ortaya çıkar, fakat bir süre sonra dilin zenginliğine dönüşür. Benim bu sözden anladığım şu: Siz aslında mecazlara, benzetmelere hiç başvurmadan doğrudan ifade etmeniz gereken bir durumu, dil bunu doğrudan ifade edecek birimlerden mahrum olduğu için mecazlı, benzetmeli yani dolambaçlı bir şekilde ifade edersiniz. Bir anlamda buna mecbur kalırsınız, çünkü dil henüz yetkin değildir, bir bakıma acizdir. Bir süre sonra, kullandığınız o dolambaçlı ifade tarzı kalıplaşır ve ortaya deyim ya da atasözü çıkar. Yani dil zenginleşir, renklenir, farklı katmanlar kazanır; velhasıl acizlikten zenginlik doğar…

Burada işin püf noktası “kalıplaşmış” ifadesinde. Yani o dolambaçlı ifade tarzı, toplumca üzerinde ittifak edilen bir kalıp hâline gelir. Bir kez kalıplaştıktan sonra da kişisel tasarrufun dışına çıkar. İstediğin gibi kelimeleriyle oynayamazsın, kelimelerden birinin yerine eş anlamlısını kullanamazsın. Söz gelimi, “Atın ölümü yulaftan olsun.” diyemezsin.

Gelelim gözüme çarpan iki örneğe:

• “Eski Nihat’tan izler görmek isteyenler işte bu golle gözlerinin pasını silebilirler.”(4 Kasım 2010, Porto-Beşiktaş maçında Nihat’ın golü üzerine spikerin cümlesi.)

“Kulaklarının pasını silmek” deyimini biliyoruz ama “gözlerin pası” meçhul! Belki göz banyosu tercih edilebilirdi (Gerçi “göz banyosunu” da erkekler, kadınlar söz konusu olduğunda kullanırlar genellikle.).

• “(sevinçli bir haber üzerine) derin bir of çektim.” (Sevilay Yükselir’in Sabah’ta yayınlanan 23 Eylül 2009 tarihli yazısından bir cümle.)

“Bir of çeksem karşıki dağlar yıkılır…” diye geçiyor türküde. Artık ne kadar canı yandıysa garibin, dağları yıkacak neredeyse of çekişi. Sevilay Yükselir ise sevinçten of çekmiş. Halbuki oh çekse bize hiç laf düşmeyecek.

Varsa sizin de gözünüze takılan örnekler, yorum kısmına yazınız lütfen…

Hayvan adlarında da karşımıza çıkıyor bu birleşik sözcükler. Misal, çok sayıda ayağı olan ve adını da bu özelliğinden alan hayvan: kırkayak… Hayvanı ilk isimlendiren âdemoğluna “Saydın mı?” diye sormanın mânâsı yok elbette, zira birçok dilde bu hayvana benzer adlar verilmiş. İnsanoğlunun sözel zekâsının benzer işleyişine bir örnek işte.

Her dilde var birleşik kelimeler; gayet tabii, İtalyancada da… Hem de mebzul miktarda. Söz gelimi bizim kırkayak dediğimiz sevimsiz hayvana İtalyanlar centopiedi diyorlar. Yani yüz ayak. Hemen bakıyoruz, Fransızlar ne diyormuş diye: mille-pattes, yani bin ayak.

Bir de gökdelen var ki tahlili gayet basit: “Gök” ismiyle “del-” fiilini birleştirdin mi işte sana yepyeni bir kelime. İtalyanlar ise buna grattacielo diyor, yani gök kazıyan. İngilizcede skyscraper deniyormuş ki onun da etimolojisi benzer sanırım.

Dil, hakikaten bir mucize. Ne kadar çok bilirsen bil, her gün yeni bir şey öğreniyor ve aslında o kadar da çok şey bilmiyormuşum diyorsun.

İlkin öykülerini okumuştum Gorki’nin. Can Yayınlarından çıkmış Yol Arkadaşım adlı bir kitaptı. Kapağında bir Rus köylüsünün (mujik) resmi vardı. Kitaba adını da veren ilk öykü çok etkilemişti beni. Sonra birkaç romanını okudum: Üçler, Çocukluğum, Casus… En önemli romanını ise üniversitedeyken okumuştum: Ana

Zamanında Sözlük’te şöyle yazmışım:

“Öykü ve romanlarında katı ve itici olmayan bir gerçekçilik, olağanüstü bir doğallık ve insanı yormayan tasvir ve tahliller vardır. Eserleri; bir yanıyla dinç bir umut, insanı sarıp sarmalayan bir sıcaklık içerirken diğer yanıyla da içten içe tuhaf bir hüznü taşır. Kahramanları genellikle sıradan insanlardır. Toplumun en alt tabakalarına mensupturlar. Ezilmişliğin ve horlanmışlığın verdiği kısık gözlerle bakarlar dünyaya. Ama neşelidirler; bir yandan rutubetli bodrumlarda, en ağır şartlar altında, kent soylular için ekmek pişirir, bir yandan da türkü söyler ve sevgililerinin hayalini kurarlar.

Öykü ve romanlarının sonu hep o tuhaf hüzünle biter. İnsanın içini acıtan ama duyguları sömürmeyen, soylu bir hüzünle… Hiçbir yazar onun kadar belirgin bir üsluba sahip değildir belki de. Hiçbir romancı sokağı bu kadar içten, bu kadar samimi anlatamaz. Hiçbir yazar bu kadar sahici serseriler yaratamaz. O, tüm zaaflarına karşın büyük bir romancıdır.”

Açıklama: Resmi Vikipedi‘den aldım.

Bir zamanlar birbirlerini çok seven iki çiçek varmış. Öylesine büyük bir sevgiymiş ki bu, diğer çiçeklerden ve börtü böcekten kıskanırlarmış birbirlerini. Günün birinde, hiçbir çiçeğin açmaya cesaret edemediği kış mevsiminde açmaya karar vermişler. Böylelikle, hem kalabalıktan uzaklaşmış olacaklar hem de sadece birbirlerini göreceklermiş. Kış gelmiş, doğa bembeyaz yorganına bürünmüş ve bizim iki çiçekten biri hasretle başını kaldırıp delmiş karları; beklemiş, beklemiş ama görememiş sevdiği çiçeği. Çünkü sözünde durmamış ve gönlünü başka sevdalara kaptırmış diğeri. Bizimkisi ise acıyla bükmüş boynunu ve kısa bir süre sonra da teslim etmiş ruhunu.

İşte o gün bugündür, karlarda açan, boynu daima bükük ve ömrü de kısa olan bu çiçeğe “KARDELEN” derler. Sözünü tutmayan ve gönlü hep başka sevdalara takılan diğerine de “HERCÂİ”…

Mâlumunuz, Türkçede evlilik kurumuna aynı zamanda “dünyaevi” denir (Bu isimde bir de roman var, Orhan Kemal‘e ait). Evlenen çiftler için “dünyaevine girdiler” deriz. İyi ama neden dünyaevi? Morfolojik açıdan izahı basit olsa da semantik açıdan üzerinde durulması gerektiğini düşündüğüm kelimelerden biridir dünyaevi. Bu da tıpkı elma örneğinde olduğu gibi ne zaman ve kim tarafından “uyduruluğu” belirsiz bir sözcüktür, tabii ki dilin doğası gereği.

Ancak bugün dilimize yerleşmiş ve günlük hayatta sıklıkla kullandığımız bazı sözcük ve söz grupları var ki kim tarafından “uydurulduğunu” biliyoruz.

Bunlardan ilk aklıma geleni bilgisayar. Çoğu kişi bilgisayar sözcüğünün Türk Dil Kurumu tarafından önerildiğini düşünse de bu bilgi yanlış. Terimi öneren kişi Türkiye Bilişim Derneğinin kurucularından Prof. Aydın Köksal. Aynı zamanda bilişim, bilgi işlem, yazılım, donanım vb. kelimelerin mucidi de kendisi.

Söz gelimi geyik muhabbeti. Cihan Demirci mizah yazarı ve karikatürist. 80′li yıllarda yazdığı mizah gazetesindeki köşesinin adı da “Geyik Muhabbeti”. Demirci bu köşede, boş konuşma olarak ifade edebileceğimiz monologlara yer verir ve köşenin adı bir süre sonra genel dile yerleşir. 90′lı yılların başından itibaren her tür boş ve gereksiz konuşmaya, söze geyik muhabbeti denmeye başlanır. 2000′li yıllarla birlikte ifadedeki “muhabbet” sözcüğü kullanılmaz olur ve geyik kalır geriye: Yani, geyik yapmak.

Bir başka örnek ise sanal âlem. İnternet’i ve içeriğindeki bir dünya dolusu malzemeyi ve sağladığı imkânları ifade ederken kullanıyoruz bu tamlamayı. Serdar Kuzuloğlu gazeteci ve teknoloji yazarı. 1997 yılında Radikal gazetesi kurulduğunda gazetede Sanal Âlem adlı köşesinde İnternet dünyasını ele alan yazılar yazmaya başlar. Kendi ifadesine göre sanal âlem terimi kendisiyle birlikte Sönmez Karakurt‘un icadı imiş.

Dil denen mucizenin enteresan taraflarından biri de bu işte. Türk Dil Kurumu istediği kadar kelime türetsin, yabancı kelimelere karşılıklar bulsun, neyin tutup neyin tutmayacağına, yazının başında bahsettiğim gizli anlaşmalar sistemi karar veriyor.

Sizin de bildiğiniz bu tür örnekler varsa lütfen paylaşın; bilelim, öğrenelim.